آشنایی با سوفکل درام نویس بزرگ یونانی

«سوفوکل بزرگترین درام‌نویس دنیای قدیم است که هنوز تا به امروز کسی جز شکسپیر نتوانسته به پایة عظمت مقام او در شعرو درام برسد»

0
371

«سوفوکل بزرگترین درام‌نویس دنیای قدیم است که هنوز تا به امروز کسی جز شکسپیر نتوانسته به پایه عظمت مقام او در شعرو درام برسد» (سوفوکل، ۱۳۶۶: ۹).

سوفوکل در سال ۴۹۵ پیش از میلاد در «کولونوس» یونان متولد شد و طی بیش از نود سال عمر خویش توانست شاهکارهایی خلق کند که نام او را جاودان سازد. دوران حیات سوفوکل با عصر طلایی یونان همزمان بوده است. دورانی که با نام «پریکلس» رقم خورده است و غالباً عهد دموکراسی خوانده می‌شود. سوفوکل بسیار مورد توجه و عنایت شخص پریکلس بود. «چنان که ابتدا به سِمت خزانه‌داری کل آتن منصوب گردید و سپس به سپهسالاری قشونی که از طرف پریکلس، حاکم آتن به «ساموس»  می‌رفت ارتقا یافت»(همان: ۱۰). اینکه سوفوکل بارها و بارها جوایز جشنواره‌های تئاتری را برده است (اولین جایزه در ۲۵ سالگی و آخرین در ۸۵ سالگی)، و همچنین ذکر نام و نقل آثار سوفوکل در کتاب فن شعر ارسطو، دلیل بر آن است که یکی از مطرح‌ترین درام‌نویسان عصر خود بوده است. گفته می‌شود: «ارسطو آثار سوفوکل را همیشه در پیش دست خود می‌گذاشته است و حتی به هنگام خفتن نیز، آنها را مطالعه می‌کرده است.۶» اشارات ارسطو به آثار سوفوکل در کتاب فن شعر نشانِ این تعمّق است (ارسطو، ۱۳۵۷: ۱۴۱). به بر اساس شواهدی که به دست آمده، نزدیک به یکصد و بیست و پنج نمایشنامه به وی منسوب است. از میان آنها تنها هفت نمایشنامه اکنون بر جای مانده و در دست است» (خلج، ۱۳۶۵: ۱۶).

هفت نمایشنامه‌ای که از سوفوکل باقی مانده در زمره آثار برجسته تاریخ ادبیات دراماتیک جای گرفته است و نمایشنامه‌های اُدیپ شهریار (۴۳۰ـ۴۲۵ ق.م.)، آنتیگونه (حدود ۴۴۱ ق.م.) و آژاکس (بین سال‌های ۴۵۰ تا ۴۴۰ ق.م.) جزو شاهکارهای جهان قرار دارند.

«سوفوکل از نظر استادی در ساخت دراماتیک آثارش، ماهرترین درام‌نویس یونان محسوب می‌شود. در تراژدی‌های سوفوکل، کل ترکیب کار به دقت انتخاب شده است. صحنه‌ها همواره از یک تعلیق به اوج می‌رسند و بازی و حرکت در آثار او روشن و منطقی است. اشعار او به خاطر زیبایی و روشنیِ بیان، تحسین جهانیان را برانگیخته‌اند» (براکت، ۱۳۶۳: ۶۸).

البته نمی‌توان نادیده گرفت که با داوری درباره هفت نمایشنامه باقی‌مانده از سوفوکل، که بخش کوچکی از آثار او هستند، نمی‌توان به داوری نهایی درباره شخصیت و آثار او دست یافت. اما «اغلب گفته می‌شد که سوفوکل از جهتی از اِشیل یا اوریپید، دیگر تراژدی نویسان بزرگ هم‌عهد خود خالص‌تر است» (باوره، ۱۳۷۷:۱۸۰).

او در آثارش موقعیت انسان را در جهانی که خدایان، قادر مطلق آنند بررسی می‌کند و ماهیت رابطه میان انسان و خدا را آشکار می‌سازد. رابطه‌ای که، پر از دلشوره برای آدمیان است. اما با اینکه تراژدی‌های او با مرگ یا سقوط فاجعه‌آمیز قهرمان پایان می‌یابند، این سقوط یا مرگ، هرگز با احساس سرافکندگی همراه نیست و برای انسان، توام با عظمت و افتخار و اعاده حیثیت از غرور پایمال شده او است. در نمایشنامه‌های آژاکس، آنتیگون، فیلوکتت و ادیپوس در کولونوس، مرگ قهرمانان، به صورت اعاده شرف برای آنان رخ می‌نماید.

در آثار سوفوکل، خدایان، نقشی تعیین کننده بر مسیر پیشرفت حوادث نمایشنامه دارند. اراده آنان حتی در صورت مقامت انسان‌ها، اِعمال می‌گردد. گاه خدایان مانند آتنا مستقیماً وارد عمل می‌شوند و گاه به صورت غیرمستقیم. اعمال اراده خدایان را در نمایشنامه‌های سوفوکل می‌توانیم با اِعمال قدرت نیروهای متافیزیکی در شاهکارهای شکسپیر مقایسه کنیم. اما با یک تفاوت و آن اینکه «شَرّی که لیر و اتللو را نابود می‌کند در طالع آنها نهفته نیست، بلکه در روح تباه انسانی سکنی دارد. آثار سوفوکل مستقیماً رابطه انسان و خدایان را به نمایش می‌گذارد. حوزه عملکرد آنها سیاسی یا ملی یا حتی خانوادگی نیست، بلکه واقعیتی مجرد است که خدایان و انسان، هر دو به آن تعلق دارند» (همان: ۱۸۵).

ارسال نظر

لطفا نظر خود را وارد کنید
لطفا نام خود را اینجا وارد کنید